Dù nổi tiếng với hình ảnh tàu siêu tốc, robot thông minh hay các tòa nhà hiện đại rực sáng ánh đèn neon, Nhật Bản vẫn đang phải đối diện với một thực tế trái ngược: máy fax, đĩa mềm và con dấu hanko vẫn xuất hiện phổ biến trong đời sống hàng ngày. Việc chậm trễ trong số hóa khiến quốc gia này bị đánh giá là tụt hậu so với nhiều nền kinh tế phát triển, đặc biệt trong khủng hoảng Covid-19 khi hệ thống hành chính rườm rà và công nghệ cũ kỹ bộc lộ rõ sự bất cập.
Theo báo cáo của CNA tháng 1/2025, có tới 77% trường học ở Nhật vẫn duy trì liên lạc bằng fax. Một khảo sát năm 2023 cũng cho thấy khoảng 40% người dân sử dụng thiết bị vốn đã gần như biến mất ở nhiều quốc gia khác.
Bảng xếp hạng năng lực cạnh tranh kỹ thuật số toàn cầu năm 2024 xếp Nhật Bản ở vị trí 31, cho thấy sự tụt lại phía sau. Giáo sư Motohiro Tsuchiya (Đại học Keio) cảnh báo, trung bình cứ 13-14 giây, nước này phải đối diện một vụ tấn công mạng.
Trong đại dịch Covid-19, khoảng cách công nghệ càng lộ rõ. Các cơ quan nhà nước bị quá tải do thiếu công cụ xử lý trực tuyến. Tới tháng 5/2020, Bộ Y tế mới ra mắt cổng thông tin để bệnh viện khai báo ca bệnh, thay cho fax viết tay hoặc email. Ứng dụng truy vết tiếp xúc thì liên tục lỗi, không gửi cảnh báo kịp thời. Gần 60% nhân viên làm việc từ xa vẫn phải tới văn phòng hằng tuần chỉ để xử lý hồ sơ giấy và đóng dấu.
Nguyên nhân của sự trì trệ
Theo các chuyên gia, sự tụt hậu xuất phát từ nhiều yếu tố.
- Đầu tư công nghệ chưa đủ: Ngành công nghiệp điện tử đi xuống, kỹ sư chảy máu ra nước ngoài khiến lực lượng nhân sự CNTT thiếu hụt. Các bộ ngành triển khai chiến lược công nghệ theo cách chắp vá, phụ thuộc vào giấy tờ và con dấu hanko.
- Yếu tố văn hóa: Doanh nghiệp Nhật duy trì mô hình ra quyết định dựa trên đồng thuận, chậm thay đổi. Xã hội già hóa khiến nhiều người không tin tưởng công nghệ mới, lo ngại rủi ro gian lận, vẫn ưa chuộng cách làm truyền thống.
- Sức ỳ trong doanh nghiệp: Nhiều công ty nhỏ không thấy cần bỏ máy fax, trong khi các tập đoàn lớn e ngại quá trình chuyển đổi ảnh hưởng dịch vụ thường nhật. Việc sửa đổi hàng nghìn quy định cũng khiến các nhà lập pháp không mặn mà.
Hệ quả và nỗ lực khắc phục
Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cảnh báo, nếu chậm số hóa, nền kinh tế có thể thiệt hại hơn 81 tỷ USD/năm từ năm tới. Thừa nhận thất bại trong xử lý đại dịch, chính phủ thành lập Cơ quan Kỹ thuật số năm 2021, giao nhiệm vụ thúc đẩy cải cách. Đơn vị này đã đưa ra nhiều sáng kiến: triển khai thẻ an sinh xã hội thông minh, xây dựng hạ tầng điện toán đám mây, loại bỏ đĩa mềm khỏi toàn bộ hệ thống chính phủ vào tháng 7/2024.
Chính phủ cũng công bố kế hoạch xếp hạng an ninh mạng doanh nghiệp từ tháng 4/2024, yêu cầu cập nhật phần mềm, kiểm soát quyền truy cập dữ liệu, đặc biệt trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng và bán dẫn.
Tuy nhiên, cải cách gặp nhiều cản trở. Năm 2021, kế hoạch loại bỏ máy fax trong các cơ quan nhà nước vấp phải hơn 400 ý kiến phản đối. Riêng con dấu hanko – mang tính biểu tượng văn hóa – vẫn khó xóa bỏ hoàn toàn. Dù đã bỏ yêu cầu với 14.700 thủ tục hành chính, hiện vẫn còn 83 thủ tục bắt buộc đóng dấu.
Theo chuyên gia Daisuke Kawai (Đại học Tokyo), nếu tốc độ cải cách được duy trì, Nhật Bản có thể bắt kịp một số quốc gia phương Tây trong 5-10 năm tới về ứng dụng số. Tuy vậy, điều này còn phụ thuộc vào quyết tâm của Cơ quan Kỹ thuật số cũng như ưu tiên của các nhà lập pháp trong việc sửa đổi quy định.
